آیا میدانیدجنگ شناختی چیست؟

 جنگ شناختی: نبرد بر سر ذهن و واقعیت در قرن بیست‌ویکم  
تحلیلی بر اساس مثال عملیات روسیه در اوکراین (۲۰۱۴–۲۰۲۲)

---

مقدمه: تحول جنگ از میدان نبرد به ذهن انسان

جنگ شناختی (Cognitive Warfare) نوعی جنگ نامتقارن است که هدف اصلی آن تسخیر ذهن جمعی، تغییر درک واقعیت، و دستکاری فرآیندهای تصمیم‌گیری در سطح فردی و جمعی است. برخلاف جنگ‌های سنتی که بر تخریب زیرساخت‌ها متمرکز بود، جنگ شناختی به «ذهن» به‌عنوان مهم‌ترین سلطنت می‌نگرد و با ابزارهای دیجیتال، رسانه‌ای و روانشناختی، واقعیت ذهنی جامعه هدف را بازتعریف می‌کند. این جنگ در سه لایه اصلی اجرا می‌شود:
- **لایه عصبی** (تاثیر بر عملکرد مغز و تصمیم‌گیری)
- **لایه روانی** (دستکاری احساسات و باورها)
- **لایه اجتماعی** (تضعیف اعتماد به نهادها و همسایگان)

---

مثال خارجی: کمپین اطلاعاتی روسیه در اوکراین

یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌های معاصر جنگ شناختی، عملیات روسیه در اوکراین از سال ۲۰۱۴ تا حمله تمام‌عیار ۲۰۲۲ است. این کمپین چندمرحله‌ای، الگویی کلاسیک از جنگ شناختی را نمایش می‌دهد:

مرحله اول: بازتعریف واقعیت (۲۰۱۴–۲۰۲۱)
روسیه با استفاده از شبکه‌های رسانه‌ای مانند **RT** و **Sputnik**، همراه با هزاران حساب کاربری جعلی در شبکه‌های اجتماعی، روایتی ساخت که:
- جنبش «مایدان» را کودتای نئونازی توصیف می‌کرد
- حضور نظامی روس در دونباس را «محافظت از روس‌زبانان» معرفی می‌نمود
- حمله ۲۰۲۲ را «عملیات ویژه برای دمارتیزاسیون» توجیه کرد

تحقیقات مؤسسه **Graphika** و **Stanford Internet Observatory** نشان داد که تنها در شش ماه اول ۲۰۲۱، بیش از ۵۰۰۰ حساب جعلی مرتبط با روسیه، بیش از ۱.۲ میلیون پست ضد اوکراینی در فیسبوک، توییتر و اینستاگرام منتشر کردند.

 مرحله دوم: تضعیف اعتماد داخلی
روسیه با پخش همزمان روایت‌های متضاد، ذهن عمومی را به سمت «شک‌گرایی افراطی» سوق داد:
- در یک جبهه، اوکراین را دولت نئونازی معرفی می‌کرد
- در جبهه دیگر، ادعا می‌کرد که اوکراین وجود مستقل ندارد و بخشی از روسیه است
این تناقض عمدی، شهروندان غربی را درگیر سؤال «کدام واقعیت درست است؟» کرد و باعث فرسودگی شناختی (Cognitive Fatigue) شد.

مرحله سوم: هدف‌گیری مستقیم ذهن سربازان
در سال ۲۰۲۲، روسیه پیام‌های مستقیم به تلفن‌های همراه سربازان اوکراینی ارسال کرد:  
> «مادرت منتظر توست. تسلیم شو. ما تو را نمی‌کشیم.»

این پیام‌ها با هک سیستم‌های مخابراتی یا استفاده از داده‌های مخابراتی، مستقیماً به لایه عاطفی و تصمیم‌گیری فردی حمله کردند.

---

مکانیسم‌های شناختی مورد بهره‌برداری

جنگ شناختی در این مثال از سه اثر روانشناختی کلیدی استفاده کرد:

| مکانیسم | توضیح | کاربرد در مثال روسیه-اوکراین |
|---------|--------|---------------------------|
| **اثر دروغ تکرارشده** (Illusory Truth Effect) | تکرار یک ادعا، باور به آن را افزایش می‌دهد، حتی اگر کذب باشد | تکرار عبارت «نئونازی‌های کی‌یف» در هزاران پلتفرم |
| **حباب فیلتر** (Filter Bubble) | الگوریتم‌ها کاربران را در جهان‌بینی یک‌سویه محبوس می‌کنند | هدف‌گیری کاربران آسیب‌پذیر با محتوای ضد اوکراینی |
| **فرسودگی شناختی** (Cognitive Exhaustion) | مواجهه با حجم عظیم اطلاعات متضاد، توانایی تفکر انتقادی را کاهش می‌دهد | پخش همزمان روایت‌های متناقض در فضای رسانه‌ای |

---

راه‌های مقابله: ساختن «ایمنی شناختی»

در برابر جنگ شناختی، کشورهایی مانند اوکراین و استونی رویکردهای نوینی را توسعه داده‌اند:

1. **آموزش سواد رسانه‌ای از سنین پایین**: در مدارس اوکراین از ۲۰۱۶، درس «تفکر انتقادی در برابر اطلاعات» تدریس می‌شود.
2. **شفافیت به‌جای سانسور**: به‌جای حذف اطلاعات نادرست، دولت اوکراین با پلتفرم **«ثبات»** (Stabilo) به‌سرعت واقعیت‌سنجی می‌کند.
3. **شبکه‌های مقاومت شناختی**: ایجاد جامعه‌های آنلاین که به‌صورت داوطلبانه اطلاعات نادرست را شناسایی و افشا می‌کنند.

---

نتیجه‌گیری: جنگ آینده، جنگ ذهن است

جنگ شناختی مرز بین صلح و جنگ را محو کرده است؛ دشمن دیگر لزوماً با تانک حمله نمی‌کند، بلکه با یک الگوریتم، یک میم، یا یک ویدیوی جعلی وارد ذهن جامعه شما می‌شود. مثال روسیه-اوکراین نشان می‌دهد که در قرن بیست‌ویکم، **قدرت نظامی بدون کنترل ذهن جمعی، ناقص است** و **امنیت ملی بدون ایمنی شناختی، شکننده خواهد بود**.

در این نبرد، مهم‌ترین سلاح شهروندان، توانایی پرسیدن این سؤال است:  
«چه کسی این پیام را ساخته و چه چیزی از باور من به آن سود خواهد برد؟»